NVMz-nieuws
nummer 3, juli 2004
RESTAURATIE
Kasteel Nederhemert
Toelichting Walter Kramer in de bouwloods
Windvaan Stichting Gelderse kastelen
De rechthoekige woontoren is het oudste gedeelte van het complex. Het metselwerk vertoont veel bouwsporen
Toelichting door de architect in de kelder met het Boheems gewelf
De nieuwe kapconstructies, uitgevoerd in Frans eikenhout
Nieuwe vloeren en balklagen in Frans eikenhout
De kapconstructie van de 16 -hoekige torenspits
Op 21 september van dit jaar was de NVMz te gast bij de restauratie van het kasteel Nederhemert. Een groot aantal leden toonde belangstelling voor dit bijzondere project. De enthousiaste toelichting en rondleiding door restauratiearchitect Walter Kramer en het prachtige weer op deze laatste zomerdag maakten het tot een zeer geslaagd werkbezoek.
In 1945 werd kasteel Nederhemert door brand verwoest. Deze oorlogsschade werd nooit hersteld en tot enkele jaren geleden lag het kasteel als ruïne verscholen in het groen van ’t Aailand; het eiland van Nederhemert in de Bommelerwaard. Het snel voortschrijdende verval maakte ingrijpen echter noodzakelijk.
Gedurende een zes eeuwen durend groeiproces ontwikkelde Nederhemert zich van een verdedigbare woontoren tot een veelhoekig bewoond complex. Het oudste gedeelte van Nederhemert is een rechthoekige woontoren uit omstreeks 1300. In de kelder is een zeldzaam Boheems gewelf bewaard gebleven. De zuidvleugel en de 15de eeuwse zeshoekige toren zijn in 1945 verloren gegaan. Van het resterende L-vormige complex is het muurwerk overeind gebleven, met uitzondering van de 16de eeuwse traptoren die in 1966 vrijwel geheel instortte. Daarop werden noodvoorzieningen getroffen. De Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen heeft Nederhemert met het terrein binnen de gracht in 1962 in langdurige erfpacht van Staatsbosbeheer verkregen.
Door architect Walter Kramer werd een restauratieplan opgesteld dat voorziet in het herstel van het nog bestaande deel van het kasteel. Na toekenning van een ‘kanjersubsidie’ in 2001 door het rijk kon met de restauratie worden gestart. Inmiddels is de tweede fase in uitvoering.
Een uitvoerig bouwhistorisch onderzoek ging aan de restauratie vooraf. Op basis daarvan werd door de architect de keuze gemaakt voor een gedeeltelijke herbouw en met name herstel van de nog aanwezige bouwdelen. De historische gegevens boden veel aanknopingspunten, maar ook evenzovele hiaten. Daarom moesten door de architect per bouwdeel veel afwegingen en keuzes worden gemaakt uit alle mogelijkheden tot reconstructie, herbouw en inpassing van nieuwe elementen. De resultaten zijn al goed afleesbaar: de zorgvuldige keuzes en de enorme verscheidenheid aan bouwdelen en -materialen leveren samen een bijzonder schilderachtig en harmonieus beeld op.
De eerste fase was gericht op het ‘wind- en waterdicht’ maken van het gebouw.
De zware muren, tot wel 1,80 meter dik, werden aangeheeld. Door alle bouwfasen die het kasteel heeft gekend waren talloze baksteenformaten verwerkt. Overal werd aangesloten bij het omliggende werk en zowel binnen als buiten zijn de bouwsporen in het metselwerk afleesbaar.
Balklagen en kappen werden uitgevoerd in zwaar Frans eikenhout. Kapgebinten werden traditioneel uitgevoerd als schaargebinten met telmerken, pengat verbindingen en toognagels.
Bijzonder is dat deze restauratie ook een leerlingbouwplaats is waardoor jonge enthousiaste timmerlieden en metselaars kunnen worden opgeleid voor het restauratieambacht.
Een speciale uitdaging daarbij vormde zeker de constructie van de nieuwe spits van de 16-hoekige torenspits. De afmetingen van de ruitverdeling die voor de verschillende bouwdelen werden gekozen verwijzen naar de ouderdom ervan. Het oudste bouwdeel; de rechthoekige woontoren, wordt in het complex gemarkeerd door een afwijkende kleur van de dakpannen ten opzichte van de overige dakvlaken.
Daarnaast worden ook eigentijdse elementen ingepast, zoals bijvoorbeeld een glazen wand die wordt ingelaten in twee ruïneuze muurdelen.
Bijzonder is ook de wijze waarop door de eigenaar, de Stichting Gelderse Kastelen, gezocht is naar een nieuwe bestemming voor het kasteel. Hiermee werd geen haast gemaakt. Pas nadat de eerste fase van de restauratie vorm had gekregen werd op basis van de bestaande gegevens gezocht naar een passende bestemming.
In overleg met omwonenden en vanwege het belang van het omliggende natuurgebied op het ‘eiland van Nederhemert’ werd gekozen voor een functie die geen grote toestroom aan verkeer en publiek met zich meebrengt. Inmiddels is een bedrijf geselecteerd dat in het kasteel een kantoor zal huisvesten.
Natuurlijk moeten hiervoor ook de nodige technische voorzieningen en faciliteiten worden ingepast. Deze worden door de architect op zorgvuldige wijze opgenomen in nieuwe (extra brede) scheidingswanden en plafonds.
De keuze om niet een gebruiker, maar het gebouw uitgangspunt te laten vormen voor de keuze van de functie verdient zeker meer navolging bij dit soort waardevolle objecten!
Namens de NVMz nogmaals dank aan architect Walter Kramer en bouwbedrijf De Bonth van Hulten voor de hartelijke ontvangst en rondleiding. Onze complimenten voor de zorgvuldigheid waarmee zowel de plannen als de uitvoering tot stand zijn gekomen.
Sandra Hoven
