NVMz-nieuws
nummer 1, januari 2004
RESTAURATIE
Restauratie beeldengroep: “de Vier Jaargetijden”
In aanvulling op het voorgaande verhaal van Martin Busker over de Antichambre zal in dit artikel worden ingegaan op de restauratie van de 18de eeuwse beeldengroep die in deze ruimte werd verenigd met het lodewijk XV-plafond.
Pas toen ik de vier vergulde grenenhouten beelden rustig in mijn atelier in Den Haag kon bekijken bleek hoe mooi ze eigenlijk zijn. Ik zag ze voor het eerst op een stoffige zolder waar ze veertig jaar hadden gelegen. Na wat puzzelen konden we inventariseren wat we in handen hadden. Van één van de beelden ontbrak een gehele arm en van de andere verschillende onderdelen. De ontbrekende onderarm bleek later van ‘De Lente’ te zijn. Gelukkig waren de hoofden vrijwel intact. Ook waren de beelden gescheurd, gebutst en erg vuil.
Mijn taak was het de beelden voorzichtig te reinigen, de ontbrekende delen aan te helen en het geheel waar nodig te vergulden en te patineren, zodat de nieuwe delen uiteindelijk niet van het origineel te onderscheiden zouden zijn.
Al gauw werd duidelijk dat de vier beelden verschillende kenmerken hebben. Zo gaat het om twee bevallige vrouwenfiguren, een jonge en een oude man. Wat opvalt is dat ze verschillende decoraties in de handen dragen. Een vrouw met bladeren en bloemen, ontluikend groen zullen we maar zeggen: de Lente. De andere vrouw met korenaren, die in de zomer worden geoogst. De jonge man heeft druiventrossen in zijn handen: de Herfst. De oude man moet het slechts stellen met overgebleven droge eikenbladeren. Zo lijkt het. Hoe en wat de kunstenaar heeft willen uitbeelden weten we natuurlijk zelden met zekerheid. Maar dat het een kunstenaar was zie je wel aan de fraaie verhoudingen van de figuren. En aan de detaillering van het houtsnijwerk. Zo heeft de jonge man stevige en gespierde armen en de oude dunnere en pezige.
De vier beelden ondersteunden het plafond in de hoeken van de kamer, daarom zijn ze aan de achterzijde onbewerkt en vlak uitgevoerd. Nu dit plafond eigenlijk te klein is voor de ruimte waar het zich bevindt, konden ze niet op de oorspronkelijke plek teruggeplaatst worden. In plaats van de indruk te geven het plafond te ondersteunen, zou het lijken alsof de vier figuren aan het plafond hangen. Dat was zeker niet zo bedoeld. Ook zou er veel van de achterzijde van de beelden zichtbaar zijn. De zogenaamde ‘museale opstelling’ aan de wanden van de kamer doet recht aan de geschiedenis van de kamer en het plafond. Zo vormt het geheel een ‘piece de conversation’ welke een anti-chambre waardig is...
de beeldengroep met ‘lente’, ‘zomer’, ‘herfst’ en ‘winter’ voor de restauratie
De restauratie
Allereerst zijn de beelden stuk voor stuk afgestoft met een zachte kwast en met gebruik van een stofzuiger. De beelden waren hierna nog erg vies omdat jaren oud stof en vuil zich had gehecht aan de ondergrond. Het was nu zaak uit te vinden wat een goede reinigingsmethode zou zijn. En of het überhaupt wel mogelijk was de beelden te reinigen zonder de ondergrond te beschadigen.
In het ergste geval zouden de beelden opnieuw verguld moeten worden. Na een aantal proefnemingen bleek dat de reiniging met een mengsel van water en ‘Elynol’ een prachtig resultaat opleverde. Het was een minutieus werk, maar het loonde de moeite; van vaalbruin werden de beelden weer glanzend goudkleurig.
Gelukkig betrof het hier geen ‘polimentvergulding’, maar is er goudtinctuur of goudverf gebruikt. Polimentvergulden is namelijk niet watervast! Dit komt omdat er in water opgeloste dierlijke lijm wordt gebruikt. Een zo grondige reiniging zou in dit geval niet mogelijk zijn geweest.
Bij polimentvergulden kan het bladgoud hoogglanzend gemaakt worden door het oppervlak te polijsten. In feite wordt niet het bladgoud zelf gepolijst maar de ondergrond ‘door’ het goud heen. De speciale vaak donkerrood gekleurde klei, poliment genaamd, wordt met agaatstenen gladgewreven. Dus nadat het bladgoud is aangebracht. Deze vorm van vergulden wordt uitsluitend binnenshuis toegepast bij lijsten en ornamenten.
‘Lente’ en ‘Zomer’: herstel ontbrekende onderdelen
Kariatide ‘zomer’ tijdens de restauratie in het atelier van Ewout Langenberg
De ‘Winter’ gerestaureerd
Een andere belangrijke methode is het zogenaamde ‘vergulden op mixtion’. Een zeer langzaam drogende vernis, — de mixtion — dient als lijm voor het bladgoud. Het resultaat is wat minder glanzend, maar zeer duurzaam. Geschikt voor torenspitsen en ‘goudhaantjes’.
Beide methoden zijn zeer arbeidsintensief . De methode die bij De Vierjaargetijden is toegepast is met goudtinctuur (goudverf). Poedergoud of een ander goudkleurig metaalpoeder wordt door een bindmiddel geroerd en met het penseel opgebracht.
Na verschillende proefnemingen heb ik een goudverf gevonden die goed kleurde bij het origineel. Om een warmere gloed te krijgen heb ik eerst een rode grondverf gebruikt die door de goudverf heen ‘schemert’. Vervolgens zijn de nieuw vergulde delen gepatineerd door er wat krassen en vlekjes op aan te brengen en van een bruinig glacis te voorzien.
Maar voordat dit alles gedaan kon worden moest er nog heel wat gevuld, gelijmd en gemodelleerd worden. Van de onderarm van ‘De Zomer’ heb ik een kunstharsafgietsel gemaakt . Hierbij moesten de korenaren natuurlijk vervangen worden door bladeren en bloemen, zodat er een decoratie passend bij De Lente gecreëerd werd. Deze heb ik op het origineel geboetseerd en zo werd ze in de mal gekopieerd. Overige delen van de armen zijn in hout uitgevoerd. Alles heb ik zorgvuldig in de juiste verhoudingen samengelijmd en door middel van houtsnijwerk en modelleerwerk met kunststofvulmiddel vormgegeven. Alle onregelmatigheden, kleine beschadigingen en scheuren zijn vervolgens gevuld en gerepareerd.
Al doende heb ik het werk van de maker van de beelden goed leren kennen en leren waarderen.
Het was dan ook met enige pijn in mijn hart dat ik de beelden mijn atelier zag verlaten. Gelukkig hebben ze weer een fraaie plaats gevonden en is er een eind gekomen aan de donkere jaren op zolder.
Ewout Langenberg
Decorateur en restaurateur EFL Ewout Langenberg Decoratiewerken
Wognumstraat 126
2547 TS Den Haag
Telefoon 070-3256571/ 06-53412088
