NVMz-nieuws
nummer 1, januari 2004
INTERVIEW
Herman van Santen, wethouder Ruimtelijke Ordening van de gemeente Gorinchem
Wethouder Herman van Santen
Op 17 juni zal onze ledenvergadering gehouden worden in de vestingstad Gorinchem. Uiteraard zullen we niet alleen vergaderen maar ook een bezoek aan de stad brengen. Voorafgaand aan de ledenvergadering willen we u een indruk geven van het monumentenbeleid in deze gemeente. We hebben daarom een gesprek gevoerd met wethouder Herman van Santen die monumentenzorg in zijn portefeuille heeft.
Aan de hand van een luchtfoto van het historische gedeelte van de stad passeren diverse onderwerpen de revue. Herman van Santen is een enthousiaste prater over de monumentenzorg die graag zijn verhaal vertelt. Vragen lijken nauwelijks gesteld te hoeven worden.
Als inleiding geeft Herman van Santen een korte schets van de stad. Tot in de jaren zeventig van de 20ste eeuw is Gorinchem officieel een garnizoenstad gebleven. Naast het feit dat de stad niet heel rijk was, heeft dat er voor gezorgd dat uitbreidingen en veranderingen tot die tijd niet ingrijpend en omvangrijk waren. Kortom er heeft ook geen ‘verzieking’ plaats kunnen vinden. Op dit moment is Gorinchem een bloeidend provinciestadje met een heel belangrijke regionale functie (met name scholen en winkels). Het telt ongeveer 35.000 inwoners waarvan er ongeveer 6.000 in het historische gedeelte wonen. Het aardige is dat de historische stad niet zoals bij vergelijkbare historische stadjes is getransformeerd van een bedrijvige stad waar wonen en werken wordt gecombineerd naar een stad waar alleen gewoond wordt. In Gorinchem is de combinatie van wonen en werken in de binnenstad blijven bestaan en wordt ook door het gemeentebestuur bevorderd. De economische functie van de binnenstad is vrij zwaar te noemen.
Vanaf wanneer is er specifiek gemeentelijk monumentenbeleid gevoerd in Gorinchem?
Tot in de jaren zeventig van de 20ste eeuw was er weinig aandacht voor monumenten. Het omslagpunt in Gorinchem kwam toen er plannen waren om de Lingehaven te dempen. Hiertegen kwam veel verzet en werd actie gevoerd. De haven werd uiteindelijk, inclusief een aantal panden, gerestaureerd. Op dit moment zijn er binnen de vestingring ruim 200 rijksmonumenten en is de historische binnenstad een beschermd stadsgezicht. Er overheerst in de stad bij veel mensen het gevoel om zorgvuldig met de binnenstad en de monumenten om te gaan. Mensen zoeken het op, vinden het leuk en zijn vooral bereid om hierin te investeren. Het gevoel zit ook in details zoals de bereidheid om de juiste kozijnen toe te passen bij restauraties. Een ander voorbeeld is de belangstelling en het gevoel dat heerst om woonsteegjes die in de loop van de tijd tot pakhuizen waren getransformeerd weer als woningen en woonsteeg te gaan gebruiken en restaureren.
Als wethouder zou ik één tiende deel van mijn tijd met monumentenzorg bezig moeten zijn. Feitelijk ben ik er meer mee bezig omdat ik het als slagroom op de taart beschouw binnen mijn werk en ik er graag aandacht aan besteed. Binnen de ambtelijke organisatie houden veel mensen zich in meer of mindere mate met de monumenten bezig. Wat betreft de voorbereiding monumentenzorg en archeologie is dat één voltijds baan over verschillende mensen verdeeld en wat betreft stadsbeheer en uitvoering zijn dat twee voltijds banen ook over verschillende medewerkers verdeeld.
Wat zijn specifiek Gorinchemse elementen in het gemeentelijke monumentenbeleid?
Twee samenhangende elementen kunnen als specifiek voor Gorinchem beschouwd worden. Ten eerste investeert de gemeente veel in monumenten met name door aankoop van panden en vervolgens de restauratie ervan. Ten tweede schuwen wij in vervolg hierop de commercie niet. Dat betekent dat wij de gerestaureerde panden exploiteren door bijvoorbeeld verhuur aan horeca- ondernemers. Met deze inkomsten bekostigen we de aankopen en restauraties. Een voorbeeld is de vroeg 19de-eeuwse Herv. Kerk van Dalem, een rijksmonument. De gemeente heeft het gebouw voor 1 euro gekocht en toen laten restaureren. Om een gezonde exploitatie mogelijk te maken heeft de kerk na de restauratie een bredere functie gekregen en functioneert niet alleen meer als kerk maar ook voor andere activiteiten. Het resultaat van deze werkwijze is dat we op deze manier de oude vestingstad leefbaar, aantrekkelijk en vooral bedrijvig houden. Het is niet onze bedoeling om te restaureren om het restaureren. We willen voorafgaand aan een restauratie al een functie-invulling bepalen. Een ander belangrijk gevolg van deze beleidsuitgangspunten is dat het afstraalt op bewoners van de stad die meer betrokken en geïnteresseerd raken en zelf ook initiatieven ontplooien zodat meer restauraties plaatsvinden.
Als derde specifiek beleidsuitgangspunt kan genoemd worden dat er in de oude stad geen nieuwe ontwikkelingen uitgevoerd mogen worden voordat er een oplossing is gevonden voor de bijbehorende parkeerdruk. De kleinschalige stad kan nu eenmaal niet zoveel verkeer verwerken. Dit speelt ook een belangrijke rol bij nieuwe ontwikkelingen in de binnenstad waar woningbouw de bestaande bebouwing zal vervangen. Maximaal zal de binnenstad dan 6.500 bewoners krijgen. Daarnaast is de laatste tien jaar een belangrijk uitgangspunt voor alle besluiten die met betrekking tot de binnenstad werden genomen het respect voor de historische binnenstad geweest.
Dalempoort en molen te Gorinchem
Kunt u een project noemen dat u persoonlijk na aan het hard ligt?
Als er één project is dat een grote uitstraling gehad heeft op de mensen in de stad dan is het de versterking van de dijken naar aanleiding van de hoge waterstanden in de jaren negentig. Hierbij moesten ook de stadwallen aangepakt worden en dat is door het Hoogheemraadschap met groot gevoel uitgevoerd. Het is een dijkversterking maar je ervaart het als een restauratie. De wallen zijn op sommige plaatsen ongeveer anderhalve meter opgehoogd maar je ervaart dat niet. Op andere plaatsen is de eigenlijke waterkering achter de wal aangebracht. Dit project is een voorbeeld van hoe een heel omvangrijk project dat in fases werd uitgevoerd door een goede samenwerking tussen zoveel betrokken partijen kan lopen. We hebben een Kanjersubsidie voor de restaurantie van de wallen gekregen, de gemeenteraad heeft doorgezet ondanks dat het project nog niet helemaal gedekt was.
Een ander project is het zogeheten Metropole. Een laat 19de-eeuws beeldbepalend pand dat staat op een plaats waarachter nieuwbouw gerealiseerd is. Het is geen monument en er is nooit in het pand geïnvesteerd en het was dus nog in oorspronkelijke staat. Met het pand moest wat gebeuren maar de eigenaar wilde aanvankelijk tot sloop overgaan. Uiteindelijk is het pand na veelvuldig overleg toch door de eigenaar gerestaureerd. Zijn voordeel is dat hij het nu beter kan exploiteren want er zijn vier appartementen in ondergebracht en op de begane grond een heel aantrekkelijk top-restaurant.
Zijn er ook projecten te noemen die minder goed verlopen?
Een opmerkelijke ontwikkeling is dat in twee jaar tijd de Westwagenstraat onder onze handen en ogen snel achteruitging en ons ontglipte. Op dit moment proberen we deze ontwikkeling te keren door als gemeente het voorbeeld te geven en te investeren in het opknappen van de bestrating. We gebruiken daarbij materialen die passen bij de historische binnenstad. We hopen dat dit weer z'n uitstraling zal hebben en dat ook particuliere eigenaren weer gaan investeren in het opknappen van de panden.
Binnen het beschermde stadgezicht maar ook elders in de gemeente zijn gebieden met hoge archeologische verwachtingen. Is de gemeente voorbereid op ‘Malta’?
Ja, wij werken al enige tijd ‘Malta-conform’. In de binnenstad zijn met name de vroege middeleeuwen van belang. We willen de archeologie graag in eigen hand houden en hebben een archeoloog in dienst voor ëën dag in de week. We hebben een werkruimte en uitrusting. Daarnaast hebben we een heel actieve archeologische werkgroep. Mogelijk sluiten binnenkort gemeenten uit de omgeving zich bij ons aan zodat de archeoloog als streekarcheoloog kan gaan werken en we een eigen depot kunnen handhaven.
Buiten de binnenstad, ten oosten van de stad is een interessante donk te vinden. Deze ligt in een uitbreidingslocatie. Bij de ontwikkeling en inrichting van deze locatie is met respect voor deze donk en de archeologische waarden ervan omgegaan. De situering van de nieuwbouw is aangepast aan deze archeologische waarden. Bovendien grenst dit gebied aan de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Beide gebieden lenen zich bijzonder goed om de Belvedere-gedachte tot uitvoering te brengen.
Watertoren te Gorinchem
En bouwhistorisch onderzoek?
Dat is, zeker binnen het beschermd stadsgezicht, een veelvuldig terugkerend onderdeel bij de beoordeling van plannnen en de planuitvoering. Er wordt regelmatig bouwhistorisch onderzoek uitgevoerd door diverse bureaus die we daarvoor inhuren.
Heeft de gemeente een gemeentelijke monumentenlijst?
Nee die hebben we nog niet. Onlangs zijn wel de voorbereidingen in gang gezet om te komen tot een gemeentelijke monumentenlijst. De daarbij behorende subsidies vormen overigens nog wel een probleem.
Ik neem aan dat het toerisme een belangrijke rol speelt binnen de historische binnenstad?
Het toerisme is erg belangrijk voor Gorinchem. We richten ons met name op het dagtoerisme. De laatste tijd zijn echter ook meerdaagse arrangementen met overnachtingen ontwikkeld. We hebben twee veerdiensten. De dienst op Sleewijk wordt vooral door forensen gebruikt. De veerdienst in het kader van de vestingdriehoek, inmiddels eigenlijk vierhoek tussen Woudrichem, Slot Loevestein en fort Vuren wordt met name door toeristen benut. 40 % van alle overtochten wordt door toeristen gemaakt. Daarnaast zijn er genoeg wandel- en fietsroutes die langs de monumenten gaan of zijn uitgezet in het kader van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Heeft de gemeente in haar beleid ook aandacht voor de Wederopbouwperiode?
Niet echt specifiek. Er zijn binnen de gemeente een aantal bouwwerken aanwezig, die dateren uit de Wederopbouwperiode. Als voorbeelden kan ik noemen het project van Wegener en Sleeswijk (Paddemoes), de beide Kremlins van Evers en Sarlemijn en de torenflat aan de Wilhelminalaan van Van Emden. Daarnaast zijn er nog een aantal min of meer bijzondere schoolgebouwen uit de Wederopbouwperiode aanwezig. Van alle objecten moet echter nog worden vastgesteld of ze in het kader van de Wederopbouwwet als waardevol moeten worden aangemerkt.
Sabine Broekhoven
